Verwijzingen
In de Sint Willibrordkerk in Bergschenhoek is vanaf de zeventiger jaren een uniek en tijdloos kunstwerk van de Rotterdamse kunstenaar Gerard Heman te bezichtigen. Het kunstwerk bestaat uit een twaalftal taferelen uit het leven van de Heilige Familie met in het middelpunt resp. Maria met Kind en Jozef met Kind.
Het kunstwerk is uniek omdat ons geen vergelijkbaar kunstwerk bekend is waar de Heilige Familie te zien is in de huidige moderne tijd. De taferelen zijn ook in onze tijd goed herkenbaar vanwege de situering in de omgeving van Bergschenhoek. Tijdloos omdat er onderwerpen van alle tijden worden uitgebeeld; onderwerpen waar elke mens in zijn/haar leven mee te maken krijgt.
Hugo van der Heijden, van 1960 t/m 1975, pastoor in onze parochie, gaf destijds iedere keer aan belangstellenden uitleg over wat de taferelen voorstelde. Het aantal parochianen die dat meegemaakt hebben wordt steeds kleiner. Over een aantal jaren zijn er geen getuigen meer.
Het parochiebestuur heeft dan ook gemeend deze taferelen met uitleg naar het heden in een kleurig boekwerkje uit te moeten geven. Een jaar lang, vanaf juli 2003 tot augustus 2004 is in het parochieblad "Parochieklanken" uitleg gegeven over hoe deze taferelen in onze tijd geplaatst zouden kunnen worden.
In zekere zin biedt het kunstwerk een geweldige uitnodiging om ons te verplaatsen in de betekenis van belangrijke feest- en gedenkdagen in het christelijk jaar. Zeker in deze tijd waarin geloofsoverdracht en kerkbezoek geen vaste plaats meer in onze drukke agenda innemen. Opdat het gebruikt mag worden als inspiratiebron en bezinningsmoment voor velen, jong en oud, op school, in de kerk of gewoon thuis.
Met de oprechte dank aan Pater van Oeffelen scj voor zijn medewerking bij het redigeren van de teksten.
Parochiaan St. Willibrordparochie, Bergschenhoek
In de jaren 1965 tot 1970 liet Hugo van der Heijden, parochieherder van 1960 t/m 1975 het kerkinterieur verfraaien. Tijdens zijn pastoraat moesten, als in een moderne beeldenstorm, alle houten beelden de kerk uit. De meeste beelden waren onherstelbaar ziek als gevolg van houtworm. De Pastoor, Rotterdammer van geboorte, trok een Rotterdamse kunstenaar, Gerard Heman, aan om na die beeldenstorm het kerkinterieur te verfraaien. Er kwamen nieuwe kruisweg staties, een nieuw H. Hart beeld, de parochiepatroon St. Willibrord te paard en een Maria en Jozef beeld met Kind. Deze laatste twee werden omkranst door een twaalftal taferelen uit het leven van de H. Familie. Deze afbeeldingen kwamen, gezien de hoge kosten, steeds per paar de kerk binnen. Het duurde dan ook enkele jaren voordat alles compleet was.
De afbeeldingen van het Maria-altaar rusten op een balk waar Hollandse groenten zijn afgebeeld. Het grote Maria-altaar toont ons Maria met het Goddelijk kind zittend in een huiskamer, het kind een tomaat tonend. In het rechterraam een vaas Hollandse bloemen en door het linkerraam een uitzicht op Bergschenhoekse tuinbouwkassen met schoorstenen. Deze beeltenis is bekroond met een grote gouden kroon, Koningin des hemels. Boven het Maria altaar houden engelen de kroon vast boven Maria en het kind.
Het Jozefaltaar rust op een balk met timmergereedschap. Het toont ons Jozef met het goddelijk kind in zijn stoffige timmerwerkplaats. Rechtsonder een Hollandse geranium dik onder het stof en links heeft men door het raam zicht op de toren van de kerk van Bergschenhoek. Het bovenstuk toont ons een gouden hamer, zaag en schaaf. St. Jozef voorbeeld van de werklieden.
Op deze webpagina zijn 13 taferelen weergegeven, met daarbij een verklarende
tekst en
duiding naar het heden, geplaatst tegen de achtergrond van feest- en
gedenkdagen in de katholieke kerk. Achtereenvolgens zijn dit:
De goddelijke familie is hier afgebeeld rustend in een Hollands polderlandschap met molens en knotwilgen…. Het symboliseert de geborgenheid en gezelligheid van het gezin. In deze tijd wordt het gezin nauwelijks meer gezien als de hoeksteen van de samenleving. Maar wat is duurzamer dan het gezin; christelijke waarden worden doorgegeven van generatie op generatie.
De molens lijken op afstand haast kruisen. Het geeft aan dat geluk en vrede dicht tegen pijn sterven en oorlog aan liggen. Iets wat wij echt ervaren op het moment dat een dierbare in ons midden wegvalt. Deze afbeelding is dus uit het leven gegrepen.
Het Goddelijk Kind, zittend op boeken in de tempel, alwaar Hij door zijn verontruste ouders wordt teruggevonden. Het Kind gekleed in een moderne spijkerbroek zittend op een stapel boeken: deze boeken staan voor de bibliotheken en vergaarde kennis die onze jeugd ter beschikking staan. En de oude gebaarde mannen op de foto symboliseren alle leerkrachten die zich inzetten om onze jeugd de juiste weg te wijzen naar de toekomst. Verder zien wij rechts ook de bezorgde ouders van het kind. In onze tijd: ouders en leerkrachten zijn bezorgd over een goede tijdsbesteding van hun kinderen. Boeken moeten vaak concurreren met muziek, internet, sport, uitgaan….. houden kinderen voldoende tijd over om te leren, op school, maar ook van elkaar, thuis, in de kerk… ? Wat we zien in de afbeelding bij het Jozef-altaar is dus niets nieuws, het is van alle tijden, bezorgde ouders, het kind en zijn leermeesters.
De beeltenis van de H. Maria in onze kerk is niet afgebeeld als een vrouw uit een heel ver verleden, als iets van eeuwen her, maar is in de huidige moderne tijd geplaatst. Vele gebeurtenissen uit haar leven zijn hier in onze kerk afgebeeld. Moeder en Kind zittend in de huiskamer met in het ene raam Hollandse bloemen en door het andere raam uitzicht op tuinbouwkassen. Zoals het hier in Bergschenhoek jaren lang geweest is, veel land- en tuinbouw wat in het Maria en Jozef altaar op veel plaatsen te zien is.
Ons aller Hemelse Moeder die ooit in haar magnificat gezegd heeft: "van nu af zullen alle geslachten mij zalig prijzen". In haar litanie werden wij ook allen genoemd, nl. "toevlucht van de zondaars, bid voor ons".
In deze moderne gehaaste tijd schiet de aandacht voor moeder er soms wel eens bij in, ook de aandacht voor onze Hemelse Moeder.
In deze oktober maand zouden wij misschien, als de tijd en de diensten het toelaten, wat meer aandacht aan onze Hemelse Moeder kunnen schenken.
In onze tijd van Allerzielen en de november maand past het ons allen, stil te staan bij de gedachte aan onze geliefde overledenen, aan hen die ons zijn voorgegaan.
In ons St. Jozefaltaar is dit moeilijke onderwerp op een heel mooie wijze onder onze aandacht gebracht. De hierbij geplaatste afbeelding van het sterfbed van de H. Jozef, in aanwezigheid van Maria met brandende kaars en z"n ZOON en ook een duif in de starthouding om naar elders te vertrekken.
Heel vroeger werd op zijn feestdag de litanie van de H. Jozef gebeden. Hij werd hierbij aangeroepen als hoofd van het H. Huisgezin maar ook als patroon van de stervende. Deze laatste titel mag ons een troost zijn. Wij weten allen dat in de afgelopen zomer, bij een hittegolf, in een grote wereldstad zeer velen in alle eenzaamheid zijn gestorven, zo eenzaam dat het niet eens mogelijk was om op een normale wijze begraven te worden. Zij leken wel afgeschreven te zijn nog voor zij gestorven waren. Laten wij als gemeenschap in grote dankbaarheid gedenken die ons zijn voorgegaan, wier kaars is uitgegaan, omdat dat voor hen de nieuwe morgen is aangebroken.
In de adventtijd speelt de afbeelding links onder bij het Maria-altaar. "Het geschiedde in die dagen dat er een bevel uitging van keizer Augustus dat het gehele rijk moest worden ingeschreven. En ze gingen allen op reis om zich te laten inschrijven, ieder in zijn eigen stad."
"Ook de timmerman Jozef trok op van Galilea, uit de stad Nazareth, naar Judea, naar de stad van David Betlehem genaamd." Maar Jozef zat met een vervoersprobleem, z"n bruid Maria was hoogzwanger. Hij kocht daarom op de mark te Nazareth een ezel, geen draver of een dier uit de renstal maar een rustig en bedaard beest wat tot gevolg had dat zij als één van de laatste in Betlehem aankwamen. Alles was vol. Ook al was hij geen vreemdeling die verdwaald was zeker, Betlehem was zijn eigen stad. Alle onderkomens waren vol.
Op ons altaarstuk zien wij Maria en Jozef op zoek naar een onderdak voor de komende nacht voor een oud-Hollandse herberg staan. Een herberg met een boven- en onderdeur, maar de onderdeur blijft gesloten. Er was geen plaats, ze werden naar een beestenstal verwezen.
Dit verhaal is meer dan 2000 jaar oud, maar het onderwerp blijft actueel. Door de eeuwen heen, maar zeker ook in onze moderne tijd zijn er velen op de vlucht geslagen, van huis en haard verdreven, op zoek naar een veilige herberg. Als men overziet wat op de deze aarde mensen elkaar aandoen is het niet te begrijpen dat het goddelijk kind in de kerstmacht naar ons heeft willen komen. Daarom ook is het kerstfeest steeds weer het feest van liefde en dankbaarheid.
In de Kersttijd vragen wij uw aandacht voor de afbeelding rechts onder bij het Maria-altaar. Johannes schreef ergens: "Hij kwam tot de zijnen en de zijnen hebben hem niet ontvangen." Voor Maria en Jozef was er geen plaats in de herberg en zo is het goddelijk kind geboren in een stal. En zo staat het hier in onze kerk ook afgebeeld. Ver weg van de mensen en alleen dieren als getuige.
Al deze dieren staan hier om het Kerstkind geschaard om in al hun eenvoud te getuigen van de grootsheid van God"s werken. Mensen komen hier niet aan te pas, die zien we pas later op de kerstmorgen, bij het Jozefaltaar, linksonder. Waar de engelen de blijde boodschap aan de herders verkondigen: "U is heden de heiland geboren, Christus de Heer, Gij zult hem vinden in doeken gewikkeld en liggende in een kribbe." Waarna een groot engelenkoor een nieuw lied laat horen wat nooit eerder was gehoord: "Gloria in excelsis Deo "Ere zij God in de hoge" en" vrede op aarde aan de mensen." Eenvoudige herders waren de eerste mensen die dit grote nieuws hoorden. Het unieke van deze afbeelding in onze kerk is dat deze herders hier staan afgebeeld als koeien melkende boeren zoals ze tot voor kort in Bergschenhoek nog voorkwamen.
Volgens de verhalen in de oude boeken, zoals door Lucas beschreven is, trok de H. Familie 40 dagen na de geboorte van het Goddelijk kind op naar de tempel te Jeruzalem om te voldoen aan de wet van Mozes:
"Elke eerstgeborene van het mannelijk geslacht moet den Heer worden toegewijd en tevens om een offer te brengen overeenkomstig het voorschrift van de wet des Heren, een paar duiven." Links boven bij het Maria-altaar zien wij deze gebeurtenis afgebeeld. De H. Familie op weg naar de tempel in Jeruzalem. Jozef met de duiven en Maria met het kind. Het kind gekleed in wat wij nu een doopkleed zouden noemen.
Als herkenning van de naam van dit feest en ook als afsluiting van het kerstfeest heeft de kunstenaar veel brandende kaarsen afgebeeld. Een nieuwe tijd is toen aangebroken. Een nieuw Goddelijk licht is toen in de wereld gekomen. Dit nieuwe licht is al ruim 20 eeuwen brandend gehouden. Aan ons de taak dit licht niet te doven, maar brandend te houden.
In het midden links bij het Maria altaar heeft de kunstenaar deze gebeurtenis afgebeeld. Links Maria achter het raam van een "Hollands huisje", rechts de engel Gabriël in de "Hollandse" tuin met bloemen. Wat opvalt is dat deze 2 figuren Maria en Gabriël niet het middelpunt van deze afbeelding vormen maar meer op de achtergrond zijn geplaatst.
Het belangrijkste van deze historische gebeurtenis waren niet de figuren maar de woorden die daar gesproken waren. De Engel maakt duidelijk dat God de wereld niet loslaat, ook al doet de mensheid al eeuwen lang, tot in onze dagen, zijn uiterste best God los te laten. En Maria "s laatste woorden waren toch: "Zie de dienstmaagd des Heren, mij geschiede naar Uw woord." Met deze woorden werden oude tijden afgesloten, het oude testament was reeds lang vol geschreven. Een nieuwe tijd brak aan, er zou later een nieuw testament geschreven worden waarin alle voorspellingen uit het oude testament bewaarheid zouden worden.Na deze gebeurtenis reisde Maria, een vroom en heel jong meisje uit de stad Nazareth, met spoed naar haar nicht Elisabeth om als een dienstmaagd haar nicht bij te staan. En daar bij haar nicht zong Maria het Magnificat.
"Hoog prijst mijn ziel de Heer. En mijn geest Jubelde in God, mijn verlosser, omdat Hij nederzag op de geringheid van zijn dienstmaagd: zie, van nu af zullen alle geslachten Mij zalig prijzen. Want Hij, de Machtige, heeft grote dingen aan mij gedaan, en Heilig is Zijn Naam.
Zijn barmhartigheid reikt van geslacht tot geslacht over hen die Hem vrezen. Door zijn arm volbracht Hij machtige daden: de trotsen heeft Hij verstrooid.
Machtigen onttroond, en nederigen verheven.
Hongerigen met gave overladen en rijken met lege handen heengezonden.
Opgenomen heeft Hij Israël, zijn dienstknecht, zijn barhartigheid indachtig.
Zoals Hij beloofd heeft aan onze vaderen, ten gunste van Abraham en zijn geslacht voor eeuwig."
Hoofd van het Heilig Huisgezin - Dag van de arbeid
Links-midden van het Jozefaltaar heeft de kunstenaar dit op een voortreffelijke wijze afgebeeld. Ook al kunnen wij er ons geen voorstelling van maken hoe het er in Nazareth aan toe ging toen het Goddelijk Kind 4 jaar oud was. Zolang de mensheid op deze aardbol ronddoolt is toch het gezin de plaats waar onze toekomst, de jeugd, omringt door ouderlijke zorgen in vreugde en in blijdschap kan opgroeien om later de ouderlijke taken over te nemen. Op deze bewuste afbeelding zien wij Jozef als hoofd van het H. Huisgezin en als kostwinner aan de arbeid in zijn werkplaats; het tafereel naar deze tijd halend, laat de kunstenaar Jozef klompen maken. Het Goddelijk Kind, op zijn teentjes staande, kijkt vol belangstelling toe naar vaders werk. In de tuin zien we de duif het symbool van de Geest die de goede sfeer in dit Gezin leidt en beschermt. In een doorkijk naar de keuken zien wij de H. Moeder Maria zorgzaam zittend voor een fornuis. Dit fornuis is zeker niet uit het toenmalige Nazareth, maar heeft meer weg van een Oudhollands fornuis. Het gezin: niet iets uit lang vervlogen tijden maar van alle tijden. Zo staat het hier afgebeeld.
Rechtsonder bij het Jozefaltaar zien wij de afbeelding van de H. Familie, die bezoek krijgt van de drie wijzen uit het oosten. Deze drie mannen waren de eerste niet-joodse mensen die kennis maakten met de H. Familie, zij waren de ambassadeurs voor de gehele mensheid. Aan Koning Herodes hadden zij gevraagd: "waar is de Koning der Joden geboren, wij hebben zijn ster in het oosten gezien en zijn gekomen om Hem onze hulde te brengen". Het zal later nooit meer gebeurd zijn dat een ster de mensheid de weg wijst naar de geboorte van een kind. Toen zij het Goddelijk Kind gevonden hadden boden zij hun kostbare geschenken aan: goud, wierook en mirre.
Goud, van oudsher een kostbaar edel metaal bestemt voor koningen en tempels. Hiermede werd hulde gebracht aan de Koningszoon, de Zoon van God.
Wierook, een welriekende harssoort, werd gebruikt in de tempel diensten en nu nog in onze kerken. "Mogen onze gebeden opstijgen zoals de rook van dit welriekende brandoffer."
Mirre, ook een welriekende harssoort werd gebruikt als parfum bij bruiloften en zalvingen maar ook bij doden- verzorging (Goede Vrijdag). Als een balsem: een laatste eerbetoon aan een geliefde dode.
Rechts bovenaan het Maria-altaar is de "vlucht naar Egypte" niet direct te herkennen aan deze afbeelding. Mogelijk is de H. Familie in de Egypte de Nijl overgestoken. De kunstenaar heeft dit bijbelse tafereel naar onze tijd verplaatst en de vluchtelingen geplaatst in een Hollandse tuinderschuit. Sinds Eva niet van die appel af kon blijven zullen er wel altijd vluchtelingen geweest zijn, mensen die elkaar naar het leven stonden, zelfs de H. Familie ontkwam daar niet aan. En zo staat het hier ook afgebeeld, wel heel romantisch, maar toch ook als een bede om hulp voor alle vluchtelingen, waar ook ter wereld. Naast de H. Familie komt er nog een vierde figuur op voor, de brugwachter of tolgaarder, deze staat model voor de belastingontvanger of voor de voorzitter ener hulporganisatie.
Een schip is niet vreemd, de eerste paus had al een vissersboot en onze eerste Bisschop zal wel per schip uit Engeland gekomen zijn. Toen in 1652 de eerste pastoor naar Bergschenhoek kwam heerste hier een zekere welstand door de turfwinning, alle gewonnen turf werd per schip via de Rotte naar de Rotterdamse turfmarkt gevaren naast de St. Laurenskerk.
Maria en Jozef als modern bruidspaar. De bruid geheel in het wit met sluier, zittend voor een Hollands huisje. De bruidegom in het zwarte pak met hoge hoed en bruidsboeket. Romantischer kan haast niet, maar deze bruiloft zal de toenmalige wereldpers niet gehaald hebben, hooguit de dorpsomroeper van het dorp Nazareth. Zelfs de vier evangelisten schrijven er bijna niet over. Zij hadden veel belangrijker dingen te beschrijven die in de 35 jaar daarna plaatsvonden, zoals de aanstelling van Simon Petrus: "Gij zijt de steenrots en op deze steenrots zal ik mijn kerk bouwen."
Zo ook zal de Heer tot dit bruidspaar en aan alle bruidsparen vanaf de oertijd tot in onze moderne tijd gezegd kunnen hebben: "Gij zijt het fundament der beschaving, naar Mijn beeld en gelijkenis heb Ik U geschapen, U zult kinderen krijgen, iets mooiers kan Ik U niet geven. Boven U waken Wij als drie-eenheid van liefde.
Wilt ook U, als ouders met Uw kinderen, naar ons voorbeeld, een drie-eenheid van liefde vormen. Wees Uw gehele leven voor Hen de liefdevolle ouders. Help hen volwassen te worden zodat ook vele generaties later deze mensenkinderen herkend zullen worden: "Naar wiens beeld en gelijkenis zij geschapen zijn."
© 2004 Bergschenhoek, St. Willibrordparochie
Allerechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het bestuur van de St. Willibrordparochie.